Frá ósætu upp í dísætt

31.Ágúst'17 | 07:12

Kolvetni eru mikilvægur hluti af fæðunni. Þau eru nauðsynleg til þess að orkuefnaskipti líkamans gangi eðlilega fyrir sig.

 

Kolvetni eru á ýmsu formi og er þeim oft skipt í flokka eftir stærð, þ.e. einsykrur, tvísykrur og fjölsykrur. Ekki er þó til siðs í daglegu tali að kenna sykur við stærð eða fjölda sykursameinda. Oftar tölum við um sykur eftir því hvernig hann er notaður og hvaðan hann kemur. Sem dæmi má nefna borðsykur, ávaxtasykur, mjólkursykur og þrúgusykur.

En eru hinar ýmsu gerðir kolvetna allar jafnhollar? Er til dæmis hægt að bæta sér upp skort á einsykrum úr ávöxtum og fjölsykrum úr grænmeti með sykri úr sælgæti ef maður bara gætir þess að taka inn vítamín og steinefni með?

Er ekki sama hver sykurinn er?
Strásykur er sá sykur sem við höfum oftast milli handanna. Hann er unninn úr hreinsuðum sykurreyr og er því mjög hreinn. Þó getur þurft að hreinsa sykurinn enn frekar til sumra nota og er það gert, en slíkur sykur er ekki hafður til daglegra nota.

Annan sykur í daglegu fæði fáum við úr ávöxtum og mjólkurvörum.

Í ávöxtum er misjafnlega mikið af sykri. Sumir ávextir eru mjög sætir og innihalda mikinn sykur – frúktósa – en aðrir ávextir eru minna sætir.

Úr mjólkurvörum fáum við tvísykruna laktósa (mjólkursykur) og úr brauði og grænmeti fáum við fjölsykrur (sterkju), en svo nefnast sykrur sem eru samsettar af mörgum einsykrusameindum.

Upptaka kolvetna og blóðsykurstjórnun
Skipta má kolvetnum í fæðu í tvo stóra hópa eftir stærð; fjölsykrur (sterkja og trefjar) og sykrur (einsykrur og tvísykrur).

Það skiptir máli hve langar keðjur sykursameindirnar mynda, því lengdin hefur áhrif á það hversu greiðlega þarmarnir taka sykurinn upp og hve hratt hann berst til blóðsins (blóðsykur). Stuttar keðjur (einsykrur) eru yfirleitt auðveldari í upptöku en langar (sterkja) og upptakan gengur hraðar fyrir sig. Fleiri þættir svo sem vinnsla hráefna, eðli hráefnis og meðferð, geta einnig haft áhrif á hversu hratt líkaminn tekur upp sterkjurík matvæli.

Hversu hratt (eða hægt) líkaminn tekur upp mismunandi gerðir kolvetna má ráða af hækkun blóðsykurs eftir að við höfum borðað eitthvað sem inniheldur kolvetni. Hinar ýmsu tegundir kolvetna valda mismikilli hækkun blóðsykurs og má gefa matvælum ákveðinn stuðul (glýkemískan stuðul)eftir því hversu hratt það gerist. Því hærri sem sú tala er þeim mun hraðar hækkar blóðsykurinn; því lægri sem hún er þeim mun hægar tekur blóðið upp sykurinn úr fæðunni. Hæg upptaka veldur því að styrkur blóðsykurs er stöðugri en þegar um hraða upptöku er að ræða.

Ef allt er eðlilegt sér líkaminn sjálfur um að nýta sykurinn á þann hátt sem nauðsynlegt er og að frumur líkamans taki hann upp. Hægt er að lesa greinina í heild sinni inn á Doktor.is